System i synteza

Dowiedliśmy, że nawet ten rodzaj uczenia się, którego efek­tem jest indywidualne zróżnicowanie, przebiega w określonym porządku. Znajomość leżących u jego podstaw reguł rozwojo­wych pozwala zrozumieć proces rozwoju dziecka. Na przykład struktura uczenia się wpływa na to, jak dziecko wykorzystuje zasoby otoczenia oraz jak klasyfikuje doświadczenie percepcyjne. Bynajmniej jednak nie jest łatwo dokładnie przewidzieć przyszłość rozwoju dziecka na podstawie znajomości podsta­wowych reguł uczenia się. Stopień trudności jest tu podobny do tego, z jakim zetknęlibyśmy się, chcąc przewidzieć przebieg partii szachów. Reguły wpływają na przebieg życia, ale go nie determinują. Dzieci, tak jak szachiści, są czynnikami aktyw­nymi. Oddziałują na swoje otoczenie, a skutki ich aktywności wpływają na nie. Co więcej, reakcja dzieci na nowe warunki będzie w miarę zdobywania doświadczenia – tak jak reakcja szachistów – precyzyjniejsza lub bogatsza. Niekiedy normal­ny rozwój konkretnej umiejętności wymaga, by wpływ środo­wiska wystąpił w określonym czasie: to, co się stanie później, zależy od rodzaju owego wpływu. W efekcie procesy rozwojo­we, mimo podstawowych reguł, jakie nimi rządzą, rzadko prze­biegają według wyznaczonych linii. Wielkie zmiany w otocze­niu mogą nie mieć żadnych skutków, podczas gdy małe mogą wywołać rezultaty na wielką skalę. Jedynym sposobem po­zwalającym rozwikłać to zagadnienie jest zrozumienie proce­sów zachodzących w kuchni rozwoju człowieka.