Zmiana na całe życie

William James, wybitny psycholog i starszy brat Henry’ego Jamesa, wysoko cenił zdolność do zmian. W 1902 roku napisał: ?Największym odkryciem mojego pokolenia jest to, że zmie­niając nastawienie umysłu, człowiek potrafi zmienić swoje życie”. Nawet gdyby tak było, samo zróżnicowanie i złożoność zachowania oraz leżące u jego podstaw mechanizmy psychicz­ne oznaczają, że wszelkie uogólnienia na temat możliwości zmian wcześniej czy później muszą zawieść. Przemysł porad­nikowy, obiecujący pokonanie nieśmiałości, depresji, lenistwa, obżarstwa czy uzależnienia od nikotyny, pomaga tylko czasa­mi. Niektóre wzorce zachowania z chwilą ostatecznego rozwi­nięcia są odporne na zmiany. Preferencje dotyczące konkret­nych pokarmów czy miejsc wydają się niezmienialne, co jest być może jednym z założeń projektu, gdyż zmiana mogłaby się okazać szkodliwa i kosztowna. Z drugiej strony brak zmiany może się okazać w określonych okolicznościach jeszcze kosz­towniejszy, co być może wyjaśnia, dlaczego w warunkach stre­sowych dochodzi do plastyczności cech zachowania.

Zmiana jednego aspektu zachowania nie oznacza, że zmie­nić się musi cała reszta. Jednak niezależnie od złożoności roz­woju oraz luk w obecnym stanie naszej wiedzy, wiadomo, że dorośli są zdolni do zmian. I to prawdopodobnie większych, niż wielu przypuszcza. Jak powiedziała Ofelia w Hamlecie: ?Boże mój, wiemy, czym jesteśmy, ale nie wiemy, czym się możemy stać”.