Coś wstrętnego w szopie

Kluczowe znaczenie wczesnych doświadczeń w rozwoju oso­bowości, systemu wartości i charakteru każdej jednostki znaj­duje odzwierciedlenie w prozie i przypowieściach ludowych. O podstawowej roli wczesnego doświadczenia mówi wiele teo­rii pedagogicznych. Jak stwierdził jeden z autorów Starego Testamentu: ?Ucz swe dziecko, jaką drogą powinno kroczyć, a nie zejdzie z niej, kiedy dorośnie”. Podobna maksyma przy­pisywana jest jezuitom: ?Daj mi dziecko na pierwsze siedem latjego życia, a potem będziesz mógł z nim zrobić, co zechcesz”.

Poglądy na temat znaczenia wczesnych doświadczeń w kształ­towaniu życia człowieka były w pierwszej połowie dwudzieste­go wieku tak popularne, że aż zaczęto je wyśmiewać. Oto słyn­ny przykład z należącej już do klasyki powieści satyrycznej Cold Comfort Farm Stelli Gibbons:

Ciotka Ada Doom siedziała sama w pokoju na górze. (…)

W jej samotności było coś niemal symbolicznego. Była sercem, jądrem, centralnym punktem całego domu (…) i jak każde serce, była zupełnie samotna. (…)

Kiedy byłaś bardzo mała ? tak mała, że najmniejszy podmuch wiatru unosił ci nad głowę krynolinową spódniczkę – zobaczyłaś coś wstrętnego w szopie.

Nigdy tego nie zapomniałaś.

Nigdy nie rozmawiałaś o tym z mamusią – (do dziś czujesz świe­ży zapach wyciągu z nasion areki, którym zawsze czyszczono jej buty) – ale pamiętałaś o tym przez całe życie.

To cię odmieniło.

To, co widziałaś w szopie, zmieniło twoje małżeństwo w nie koń­czący się koszmar.

To dlatego z niechęcią wydałaś na świat dzieci. Nawet teraz, kie­dy masz siedemdziesiąt dziewięć lat, widok roweru przejeżdżające­go pod oknem twojej sypialni za każdym razem przyprawia cię o skurcz żołądka (…) w rowerowej szopie to zobaczyłaś, coś wstręt­nego, kiedy byłaś bardzo mała.

To dlatego siedzisz ciągle w tym pokoju. Tkwisz tu od dwudziestu lat. (…)

Tam, na zewnątrz, są szopy, w których mogą się dziać wstrętne rzeczy.

Ale tutaj nic nie może się zdarzyć. (…)

Powiedziałaś im, że zwariowałaś. Zwariowałaś, kiedy zobaczyłaś coś wstrętnego w szopie wiele, wiele lat temu. (…)

Incydent z szopy zmienił coś w twoim dziecięcym umyśle siedem­dziesiąt lat temu.

A kiedy zrozumiesz, że dlatego właśnie siedzisz tu, panując nie­podzielnie w sypialni i każąc przynosić sobie pięć posiłków dzien­nie, punktualnie co do minuty, zdasz sobie sprawę, iż to, że zobaczy­łaś coś wstrętnego w szopie, nie było aż tak złe.

Wiele aspektów zachowania człowieka można łatwo zmie­nić w dorosłości na drodze uczenia, wydaje się więc mało praw­dopodobne, by wczesne doświadczenie miało aż tak dominują­cy skutek. Niektóre rodzaje uczenia się ? obejmujące nagrody i kary ? wyraźnie wpływają na zachowanie dorosłych. Nie­mniej jednak nie wszystkie formy uczenia się przychodzą rów­nie łatwo w każdym wieku.